lezen Wetenschap

Jane Goodall: de ethologe die de individuele chimpansee ziet

Bekijk Sluit

lezen Wetenschap

Op vrijdagavond 5 februari spreekt Jane Goodall in CollegeTour over haar werk, waarbij haar observatie- en inlevingsvermogen cruciaal waren. In 2014 werd ze 80 jaar: de aanleiding voor een mooi interview dat in National Geographic Magazine verscheen.

Datum
Auteur
Lisa Dupuy/David Quammen
Fotograaf
Anup Shah en Fiona Rogers/Michael Nichols, Nationa Geographic Creative

Auteur David Quammen over die ontmoeting: “Haar kenmerkende blonde paardenstaart is inmiddels grijs, maar haar bruine ogen kijken nog altijd intelligent, plagerig en onverschrokken de wereld in.” Goodall begon in 1960 aan haar werk met chimpansees in het Gombe Reserve en binnen enkele maanden had zij een band opgebouwd met verschillende dieren. Ze ontdekte al snel drie dingen: chimpansees maken en gebruiken gereedschappen, en ze doden soms andere dieren voor vlees. Ook herkende ze dat elk dier een unieke persoonlijkheid heeft en hoe groot de onderlinge verschillen kunnen zijn. In 1962 promoveerde Goodall in Cambridge in de ethologie, de studie naar het gedrag van dieren. 

Jane en kompaan tonen een vlag van de National Geographic Society. De foto stamt uit de beginjaren van Goodall’s onderzoek in het Gombe Reserve.

Een nieuwe biopic van Jane Goodall zal nog nooit vertoonde beelden van haar vroegere observatiewerk bevatten, maakte National Geographic vorige week bekend.

Jane Goodall: “In die tijd probeerden onderzoekers te bewijzen dat ethologie een exacte wetenschap was. Maar dat kan natuurlijk niet, tenzij je de dieren en hun gedrag echt gaat beïnvloeden. Er werd wel bedekt toegegeven dat er individuele verschillen waren, maar daarover werd niet gesproken.”

David Quammen: De ethologen aan de universiteit hielden niet van individuele verschillen, maar van patronen.
“Het was een erg reductionistische wetenschap.”

Je bedoelt dat individuen hun gedrag worden gereduceerd tot data en de patronen die je daaruit kunt afleiden? 
“Precies, en anekdotes waren een absolute doodzonde.”

En toen kwam je met verhalen over individuen, over persoonlijkheden en karakters.
“Ik wilde over emoties praten, over hun psyche en wat ze dachten.”

Dat viel niet goed in Cambrige. Goodall’s hoogleraren waren het niet eens met haar aanpak. “Het was nogal een schok om te horen dat ik alles verkeerd had gedaan. Echt alles”, vertelt Goodall. “Ik had ze geen namen mogen geven. Ik mocht het niet hebben over hun persoonlijkheid, hun psyche of hun gevoelens. Die zijn voorbehouden aan mensen. Als kind had ik al geleerd dat dat niet klopte, en wel van mijn hond Rusty. Je kunt niet op een zinvolle manier samenleven met wat voor dier dan ook dat een redelijk ontwikkeld brein heeft, zonder je te realiseren dat dieren een persoonlijkheid hebben.” Dat is ook de reden dat Goodall spreekt over individuele karakters van de chimpansees van Gombe, en niet over ideeën of patronen. 

Hoe zou je de chimp David Greybeard beschrijven? 
“Hij had een erg rustige persoonlijkheid. Heel vastberaden. En als hij iets had besloten, stak hij zijn onderlip naar voren. Zo.” Ze tuit haar lip en doet hem na. “Goliath, het eerste alfamannetje van de groep, was onstuimig. Hij was heel moedig. Ik zeg met opzet ‘moedig’, want hij nam het op tegen iedereen die hem uitdaagde, zelfs als ze groter waren, zelfs als ze met z’n tweeën waren. Hij was absoluut niet rustig, zoals David.”

Je kunt niet samenleven met wat voor dier dan ook dat een redelijk ontwikkeld brein heeft, zonder te realiseren dat dieren een persoonlijkheid hebben

Wat voor band hadden die twee met elkaar? 
“Ik denk dat ze familie waren. Ze trokken zo vaak samen op. En David stelde Goliath altijd gerust als hij werd uitgedaagd. Het was afschuwelijk dat Goliath door de andere mannetjes werd gedood toen de groep zich opsplitste.”

In 1964 lukte het Mike om de toppositie te bereiken door slimheid, niet met fysieke kracht. Klopt het dat Mike een nieuwe manier had gevonden om alfamannetje te worden? 
“Ja. Hij was erg gemotiveerd. Dat was ook iets waarover ik niet mocht praten, die motivatie. Maar was gemotiveerd om in de rangorde te stijgen, maar in het begin waren er elf andere mannetjes die hoger in rang waren dan hij. Hij miste twee hoektanden. En hij was niet meer de jongste. Ik denk dat hij iets ouder was dan David. Hoe dan ook, hij pakte een keer een lege jerrycan op en ontdekte dat die een fantastisch geluid maakte. De andere chimps maakten dat ze weg kwamen. Mike begon zich te realiseren dat hij daarvan gebruik kon maken. Hij had geleerd om er drie lege jerrycans voor zich uit te schoppen, wat een enorm kabaal gaf. Ik herinner me nog die ene groep – vijf mannetjes, waaronder de leider Goliath – waarvoor Mike normaal gesproken sidderde. Maar hij stormde recht op ze af met zijn jerrycans en ze sloegen allemaal op de vlucht. Toen ging hij zitten en kwamen ze allemaal naar hem toe om hem te vlooien.” 

En vanaf dat moment was hij de alfa-aap. 
“Ja, al binnen vier maanden had hij de top bereikt.”

Jane Goodall maakte vroeg in de jaren zestig contact met puber Figan. Hij werd later zelf een alfamannetje in de groep chimpansees van Gombe. Foto: Hugo van Lawick, National Geographic Creative.

Een oude foto toont Goodall met een kladblok en een chimpansee die haar rechterhand met twee handen vasthoudt. Ze herkent het dier direct: “Dat is de slimste die ik daar ooit heb meegemaakt, Figan.” Ze vertelt uitgebreid hoe Figan leerde om de doos te openen waarin ze bananen bewaarde. Figan en zijn vriend Evered leerden het trucje allebei, maar alleen Figan had het benul dat hij de bananen direct moest afstaan als hij dat deed in de buurt van dominantere mannetjes. “Ik hield hem in de gaten. Hij kijkt gewoon een beetje om zich heen, met één voet op de sluiting, terwijl er allemaal mannetjes om hem heen zitten. Hij blijft gewoon zitten – een keer langer dan een halfuur – tot ze weg zijn. Dan pas pakt hij de bananen.”

Over Frodo zegt ze: “Dat was een echte tiran. Hij tiranniseerde mij, maar ook andere mensen. En zelfs als kind intimideerde hij de andere jonkies. Heel vaak als er twee aan het spelen waren en ze zagen Frodo aankomen, stopten ze daarmee. Omdat ze wisten dat als hij ging meedoen, een van hen klappen zou krijgen.”

Toen hij volwassen was, heeft Frodo zijn eigen broer afgezet als alfamannetje en speelde hij de baas. Hij was soms agressief tegenover mensen, dat hebben ji en filmer Bill Wallauer ook meegemaakt.
“We wisten allebei dat Frodo ons niet wilde doden of echt verwonden. Hij wilde gewoon laten zien hoe sterk hij was. Ik zei altijd: ‘Frodo, ik weet dat je de baas bent. Dat hoef je echt niet te bewijzen. Ik ben maar een zwakke vrouw’, weet je. ‘Kom op.’ Het is mij drie keer en Bill twee keer overkomen. Hij zou ons hebben gedood als hij had gedaan wat hij altijd deed: tegen je aanduwen. Vanwege de helling en de stenen beneden. Maar hij deed het niet.” 

Hij stopte op het laatste moment?
“Ja, op het laatste moment. En hij was altijd heel lief voor baby’s. Je smolt als je hem met de kleintjes zag spelen.”

Voor haar tachtigste verjaardag maakte National Geographic deze korte video over Jane Goodall.

Net als alle chimpansees had Frodo dus een ingewikkelde persoonlijkheid. Zo ook Gremlin, al jaren Goodall’s favoriet: “Ze is zo’n goede moeder. Ze deed haar best haar eigen moeder Melissa te helpen toen die een tweeling kreeg.” Tweelingen zijn zeldzaam bij chimpansees, en heel lastig groot te brengen voor een moeder. Een van de twee is gestorven. Later heeft Gremlin zelf ook een tweeling grootgebracht, een hele prestatie. Maar toen ze haar volgende kind nog zoogde, heeft ze een baby opgeëist van haar eigen eerstgeboren dochter, Gaia. “Dat was heel vreemd. Er is nog zoveel wat we niet begrijpen. Het lijkt wel of ze per se twee baby’s moest hebben. Ze had zelf een kind van tweeënhalf jaar, maar blijkbaar was dat niet genoeg. Dus moest er een bij. Het was vreselijk. Ze zorgde voor hem, gaf hem de borst, deed alles wat ze moest doen. Ze ging heel goed met hem om.” Maar Gremlin had niet genoeg melk voor twee kinderen. Gaia’s jong kwijnde weg bij zijn grootmoeder en stierf. 

Vertel eens over Sparrow?
“Een echte overleefster. Een typische matriarch, met al die kinderen.” 

Leeft ze nog? 
“Ja, dat is echt ongelofelijk.” Sparrow heeft zeven kinderen en een aantal klein- en achterkleinkinderen. Tijdens haar 54 jaar in Gombe, als onderzoekster en later als beschermvrouw en pleitbezorgster, heeft Goodall veel meer vrolijke dan treurige momenten meegemaakt, maar aan alle mooie dingen komt een eind – en ooit ook aan het leven van Sparrow. David Greybeard en Goliath en Mike zijn allang dood, Frodo is kortgeleden gestorven. Aan het eind van het gesprek vertelt Jane over de dood van Flo, moeder van minstens vijf kinderen en grootmoeder van veel meer, de grootste en geliefdste matriarch die Gombe ooit heeft gekend.

Hoe is Flo gestorven?
“Bij het oversteken van een riviertje. Ze was een heel oude dame, Flint was erbij. Flint was al acht, maar was nog erg afhankelijk van haar. Of ik gehuild heb? Jazeker.” 

Hebt u haar gevonden? 
“Nee, iemand anders, maar ik heb haar wel gezien. En ik heb gezien hoe Flint bij het lichaam zat, zo treurig. Hij snapte er niets van, bleef maar aan haar hand trekken, wat hij altijd deed. ‘Kom me nou vlooien, mammie.’ Op een gegeven moment liep hij weg en ging hij naar een boom waar ze twee nachten daarvoor samen hadden geslapen. Hij klom omhoog, tergend langzaam, liep via een tak naar zijn nest en keek er even naar. Toen draaide hij zich om en kwam terug. Het was zo ontroerend.”

Er is nog zoveel wat we niet begrijpen

Flint stierf ongeveer drie weken later, als acht jaar oude wees die om zijn moeder rouwde. Flint op zijn beurt wordt betreurd door Jane Goodall, de ethologe die tot het inzicht kwam dat chimpansees een persoonlijkheid hebben en emoties kennen.

Jane Goodall in gesprek met Twan Huys. De uitzending van CollegeTour is op vrijdagavond 5 februari om 21:10 uur te zien op NPO2. Foto: Roy Borghouts.

Gombe: een familiealbum

Dit zijn de chimansees die het leven van Jane Goodall hebben bepaald. Meer informatie over het dier vind je onder het ‘plusje’:

Frodo, mannetje. 36 jaar oud (1976 – 2013). 

NAKOMELINGEN: ONDER ANDERE ZEUS, TITAN en TARZAN. Frodo was een klassiek alfamannetje, krachtig en agressief. Hij intimideerde zowel chimpansees als mensen en heeft Jane een keer mishandeld. Na vijf jaar werd Frodo onttroond, waarna hij milder werd. Hij stierf in 2013 aan een ontstoken wond.

Samwise, vrouwtje. 15 jaar oud. 

DOCHTER VAN FRODO EN SANDI Samwise – zoals de meeste chimpansees uit Gombe vernoemd naar een figuur uit ‘The Lord of the Rings’ – is een jong vrouwtje. De meeste vrouwtjes verlaten de groep waarin zij geboren zijn om inteelt te voorkomen. Onderzoekster Kara Schroepfer Walker: “Samwise is familie van de meeste volwassen mannetjes in haar groep. Als ze slim is, gaat ze weg.”

Gaia, vrouwtje. 23 jaar oud. 

DOCHTER VAN GREMLIN, MOEDER VAN GOOGLE. “Een ongelooflijk zorgzaam type, een echte grote zus”, zo omschrijft onderzoekster Elizabeth Lonsdorf Gaia. Ze heeft geholpen bij de opvoeding van haar jongere tweelingzusjes, Golden en Glitter. In 2009 schonk ze zelf het leven aan Google. Nadat drie eerdere kinderen van haar zijn gestolen, verdedigt ze hem fel, en met succes. Gaia is ook ook een van de beste termietenverzamelaars in Gombe: ze zit vaak urenlang met een stok naar deze lekkernij te vissen.

Sparrow (tweede van rechts), vrouwtje. 

MET KINDEREN EN KLEINKINDEREN. Sparrow is de oudste chimpansee in Gombe, de onbetwiste matriarch van de S-familie. Op deze foto geniet ze met twee generaties nakomelingen van een intieme vlooiensessie. “Sparrow is een ouwe taaie”, vertelt Carson Murray. “Ze brengt sterke, bekwame dochters voort, maar haar zonen zijn echte moederskindjes.”

Gremlin, vrouwtje. 46 jaar. 

MOEDER VAN GIZMO, GAIA, GLITTER, GOLDEN EN GIMLI. Gremlin is een van Jane’s favorieten: zij heeft de chimp vanaf haar geboorte gevolgd. Ze blijft de onderzoekers verbazen. Ze heeft de tweeling Golden en Glitter opgevoed, voor zover bekend de eerste in het wild geboren tweeling die volwassen is geworden. Maar iets in haar maakt Gremlin extreem bezitterig. Zo stal Gremlin drie baby’s bij haar dochter Gaia. Ze is wel een bindende factor binnen de grote G-familie.

Gizmo, mannetje. 7 jaar. 

ZOON VAN GREMLIN, BROER VAN GAIA. Zijn naam past goed bij hem: Gizmo (op deze foto 2 jaar oud) is een vrolijk kereltje, meestal op zoek naar een knuffel of een stoeipartij. Op zijn tweede moest hij al zelfstandig worden, omdat zijn moeder Gremlin toen voor een kleindochter ging zorgen. Daarom vraagt hij nu voortdurend om aandacht. Carson Murray: “Je kunt je moeilijk voorstellen dat hij ooit een alfamannetje zal kunnen worden.”

Nasa, vrouwtje. 28 jaar. 

OUDERS ONBEKEND, GEEN KINDEREN. Nasa dook op in 2000, waarschijnlijk als immigrant uit het Zuiden. Haar naam betekent in het Swahili ‘houvast’. Ze kan prima jagen en is groot genoeg om zich te verdedigen tegen mannetjes die haar voedsel willen afpakken. Zoals de meeste vrouwtjes zonder nakomelingen legt Nasa grote afstanden af in haar territorium.

Bekijk ook

Ads for you!

Beste bezoeker,

We zien dat je waarschijnlijk een adblocker of andere software gebruikt die onze banners ontregelt.
Dat vinden we jammer, hiermee missen we inkomsten voor onze site die we hard nodig hebben.
Merk daarom onze site als 'veilig' aan en volg deze instructies.

Dankjewel voor je tijd.
National Geographic Nederland/België

Sluiten